موسیقی گیلان:

موسیقی در عروسی از ملزومات و برنامه های اصلی بوده، که شامل سازهای قدیمی سرنا، نقاره و دیاره بود. آهنگ های «عروس بران»، «نارنج زنی» و… در عروسی ها نواخته می شود، اما امروزه از نظر موسیقی باید گفت که براساس تغییرات فرهنگی ایجاد شده استفاده از ابزار موسیقی محلی کم شده و به جای آن از همان سازهای عروسی در شهرها استفاده می کنند و هیچ فرقی با عروسی شهری ندارد.نظر فرهنگ موسیقی و با چشم پوشی از خرده فرهنگ ها می توان گیلان را به دو فرهنگ کاملاً متفاوتِ تالشی و گیلکی قسمت کرد. این تفاوت در درجه اول ناشی از افتراق قومی، زبانی و فرهنگی گیل و تالش است. به همین دلیل موسیقی تالش در بخش جداگانه ای مورد بررسی قرار گرفته است…

موسیقی گیلی نیز به طور کلی به دو دسته ی نسبتاً متفاوت، یعنی موسیقی جلگه ای و موسیقی کوهستانی(دیلمانی) تفکیک پذیر است؛ اگرچه در حال حاضر این دو نوع موسیقی در هر دومنطقه گیل و دیلم امیخته اند و به صورت یک مجموعه ی واحد تلقی می شوند.

موسیقی گیلان
اساس موسیقی گیلان:

بیشترین بخش موسیقی آوازی و سازی گیلان که در سرتاسر این استان(به جز مناطق تالش نشین) عمومیت و کاربرد دارد، از نظر مایگی در مایه ی شور و دشتی، به ویژه دشتی ست. البته برخی از نمونه ها بخصوص ریزمقام ها و نوروزخوانی ها در چهارگاه و به ندرت در شوشتری نیز دیده می شوند.موسیقی این منطقه را می توان به سه گروه کلی، یعنی نغمه های آوازی، نغمه های سازی و ریزمقام های آوازی تقسیم کرد. خاستگاه مضمونی بیشتر این نغمه ها معیشت دام پروری، کشاورزی و صید است .

۱.نغمه های آوازی :

نغمه های آوازی گیلان که در تمام نواحی گیل نشین البرز به ویژه مناطق کوهستانی و کوهپایه ای رواج دارند، اساسی ترین بخش موسیقی منطقه را تشکیل می دهند. این آوازها تقریباً مبنای شکل گیری بیشتر ریزمقام های آوازی و سازی (ترانه اه و قطعات) هستند و با اندکی تفاوت در برخی حالات نغمه و لهجه منطقه ای، در سرتاسر گیلان متداولند و به رغم همانندی در نغمه، گاهی در مناطق مختلف نام های گوناگونی دارند. آوازهایی مانند گالشی، گیلکی، غربتی یا غریبی(دیلمانی)، غم انگیز، غم انگیز شکسته، امیر خوانی، چارواداری، آبکناری، دشت خوانی، شرف شاهی و گاره سری از آوازهای گیلی به شمار می آیند. بخشی از منظومه های موسیقایی گیل، مانند هیبتی، رعنا، عزیز و نگار ، طالبک(طالبا) نیز با الهام از همین آوازها و عموماً با تغییر سرعت در جمله بندی انها شکل گرفته اند.

۲.نغمه ها و قطعات سازی :

در موسیقی گیلان علاوه بر نغمات مستقل سازی بسیاری از مقام های آوازی نیز به موسیقیِ سازی را ه یافته اند. از همین رو در اجرای موسیقی سازی، میتوان شاهد اجرای غم انگیز(دل ناله دیلمانی)، غربتی، گالشی و… توسط نی چوپانی بود. بعضی آوازها نیز مانند شرف شاهی، آبکناری و غم انگیز هم با نیِ چوپانی(لُله وا) و هم با سرنا اجرا می شوند . به جز برخی آوازها که به موسیقیِ سازی راه یافتند، گروه زیادی از نغمه ها و قطعات فقط به موسیقی سازی تعلق دارند. این گروه نیز خود به دو بخش تقسیم می شوند. بخشی از قطعات مانند گوسن دخوان یا نرآبخور(گوسن دمال)، گوسن هگردان، ولگه سری و … به موسیقی چوپانی اختصاص دارند. و با نی چوپانی در وصف حالات و خصوصیات زندگی چوپان ها نواخته می شوند. بخشی دیگر از نغمه های سازی، مانند کُشتی مُقام، جلویی عروس بران، رقص مقام، بُرُم دار و .. متعلق به ساز سرنا هستند و در مراسم عروسی و جشن ها نواخته می شوند. امروزه بیشتر قطعات سازیِ چوپانی و نغمه ها ی مراسمی توسط دو ساز سرنا و لُله (نی چوپانی) اجرا می شوند که معروفترین آنها گوسن دُخوان، وَلگِه سری، توم سری، مجسمه یا شاطوری، زرد ملیجه، بُرُم یا بُرُم دار، دورون، عروس کفا، رقص مقام، کشتی نما، جلویی، گوسن دُمال، نرآبخور، قاسم آبادی، ورزا جنگ، گله ری، بُرُم بران، خرس بانی، آبکناری و اِشکِوَر هستند. لازم به یاد آوری ست که بسیاری از منظومه های موسیقایی گیلان نیز به موسیقی سازی و به ویژه موسیقی چوپانی راه یافته اند.

۳.ریزمقام های آوازی:

ریز مقام های آوازی گیلان نیز به دو گروه منظومه ها و ترانه ها تفکیک پذیر می شوند. نغمه هایی مانند زرنگیس، هیبته، شوکتی، حیدرخان، ولی خان، رعنا ، صبوری و کاکویی درگروه منظومه ای بلند گیلانی قرار دارند. برخی دیگر از منظومه ها مانند عزیز و نگار و طالب طالبا(طالبک) با دگرگونی در مایگی و برخی حالات تحریرها و تزئینات نغمه، ازموسیقی نواحی هم جوار برداشت شده اند. بیشتر منظومه های قدیمی گیلی از جنبه های تراژیک و غنایی برخوردار است و منظومه ای متاخر همچون حیدر خان و هیبتی دارای مضامین حماسی اند. همه ی این منظومه ها روایت آشکاری از شیوه زندگی نوع معیشت روابط اجتماعی و آروزها و آمال مردمانی ست که در کوهستان ها و جلگه های گیلان روزگار گذرانده اند. منظومه های گیلی از نظر فرم شعر و گردش و تکرار ملودی و نحوه ی بیان آواز، به “سوت”های تبری شبیه هستند.

علاوه بر منظومه ها، ترانه های بیشماری نیز در میان مردان وزنان رایج هستند که مضامین متنوعی دارندو حالات مختلف عواطف انسانی در آنها متبلور است.بر خی از ترانه ها به ویژه ترانه هایی که مربوط به کار کشاورزی ست، عموماً توسط زنان خوانده می شود و برخی دیگر به صورت سوال وجواب و گاه مشترکاً توسط زنان و مردان اجرا می شوند. ده گوته منم، آهه بگو، لیلی و مجنون، استیه خانم، سی جانی ، عَزَب لاکو و… از نمونه های مشهور ترانه ای گیلی اند.

در همه مناطق گیلان انواع مختلفی از گهواره سری(گاره سری) ها و نوازش های ویژه کودکان رواج دارد که به دلیل تحرک ملودی، از نوع گهواره سری های غیر متریک متمایزند و در گروه ریز مقام ها وترانه ها جای می گیرند. این گروه از نغمه ها را نیز فقط زنها می خوانند.

ترانه ها و آواهای فولکوریک ، دارای اهمیت ویژه ای هستند و هر یک بازگو کننده بخش وسیعی از آداب و رسوم و یکپارچگی فرهنگ خود بشمار می آیند . ترانه ها و آهنگهای اصیل بطور کلی، و دست آوردهای خطه سرسبز گیلان بالاخص ، آهنگهایی هستند که سازنده مشخصی ندارند . شاعر اینگونه ترانه ها نیز شناخته شده نیست و آن قسمت از موسیقی اصیل گیلان که تا حدودی از دستبرد زمان محفوظ مانده است بیشتر در شرق و غرب استان ( در مناطقی چون ؛ تالش ، دیلمان، اسپیلی ، اشکورات ، رانکوه ) ، شنیده شده است .

ساختمان ترانه های عامیانه گیلان : آهنگهایی که ساختمان آنها از چند جمله کوتاه قرینه و متوازن تشکیل شده، ترانه هایی که از نظر ساختمان و جمله بندی و وزن وسیع تر است و آهنگهای رقص .

▪ ترانه های عامیانه گیلان از نظر موضوع :

قهرمانی و حماسی ، حرفه ای ( کشت و کار ) ، مراسم ( جشن عروسی ، تولد ، عیدها و … ) توصیفی ، عاشقانه ، کودکانه و لالایی ، مذهبی و نوروزی خوانی .

▪ نام موسیقی ها و آوازهای محلی گیلان :

خره ( خرلنگ)، کشتی مقام ( در مراسم کشتی محلی اجرا می شود ) ، عروسی بران ، آهنگ ورزا جنگ (جنگ گاو نر)، پهلوی خوانی ( دوبیتی گیلکی ) ، بجارسری ( هنگام شالیکاری ) ، گلن کشی ( آواز دشتی) ، گوسفند دوخوان ( فراخواندن گوسفند ) ، ولگ سری ( پیام آور موسم بهار ) ، ولگ ریزی ( برگ ریزان)، جلونی (هنگام بردن عروس به خانه داماد ) ، آبکناری ( نوعی آواز دشتی ) ، زرد ملیجه ( موسیقی معروف استاد صبا) ، شرفشاهی (دوبیتی‌های شرفشاه ) ، رعنای ( آهنگهای قدیمی دشت شرق گیلان)، گاره سری (گهواره سری)، چار بداری ، لیلی ماری (آوازهای بومی زنان شالیکار)، غربتی (آوازهای دشتی)، برم بران (زمان کشتی محلی‌)، اشکوری، قاسم آباد ( مراسم عروسی) ، پشت کوهی ، محمو د بیک (قطعات ضربی غم انگیز متواضع)، هی یار هی یار (قطعات منطقه تالش) ، یروله (موسیقی حماسی تالش) ، کیله لی جانم ( تصنیفهای منطقه تالش ـ دیلمانی)، شتر زنگ (زنگ شتر)، نوروزی خوانی ، عروسی گوله .

موسیقی گیلان

▪ خوانندگان محلی :

فریدون پوررضا ، سید علی زیبا کناری ، امیر زیبا کناری ، نادر گلچین ، ناصر مسعودی ، احمد عاشورپور ، ناصر وحدتی.

▪ نوازندگان :

غلامرضا ورعی (نی)، غلامرضا امانی (فلوت)، احمد سیگارچی (عود)، عبدالله ملت پرست (تار) ، محمد تقی رنجبر (تار)، منوچهر ویسانلو (ویلن)، جهانشاه (سرنا)، عزیز خوشنواز (سرنا) ، علی مرادخان ، عزیز فلاحتکار ، غلامحسین فلاحتکار، عزیز مشتاق (سرنا) ، ابرار شاه نور (سیابرار) و رضا سردایی (نی).

▪ سازهای سنتی موسیقی گیلان :

کرنی یا کرنا ، نقاره ، نی ، سرنا (سرنای یا سورنا) ، فلوت ، دمبوک (تنبک) ، دمبل، بلی بوم (دهل)، دیاره (دایره)، دیاره زنگی ، سنج ، سانتور ، گاوگورانه (سازک بادی)، شت (نوعی نی)، دوتار تالش ، گیله تار .

موسیقی گیلان

▪ سازندگان ساز سنتی :

حسین غفوری (سنتور)، محمد مهدی یوسفی (تار و سه تار)، نقی یوسفی (تار)، برادران واحد (نی و سه تار)، محمود محمدی (سه تار)، فیض الله انبار لویی، شریف خان (سرنا و کمانچه).


منابع:

سازمان میراث فرهنگی و گردشگری استان گیلان

 

پاسخ ترک

Please enter your comment!
Please enter your name here